Πανδημίες και κλιματική αστάθεια ως αιτία για την παρακμή και πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: Στον 2ο αιώνα η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ήταν στο απόγειο της δύναμής της με έκταση κάπου 5.000.000 km² και πληθυσμό περίπου 88 εκατομμυρίων ψυχών. Μόνο στην πρωτεύουσα Ρώμη ζούσαν κάπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι. Και μετά ξεκινά η αποσύνθεση. Μέχρι σήμερα αυτό το φαινόμενο δεν έχει εξηγηθεί πειστικά.
Μία ακόμη ερευνητική ομάδα υποστηρίζει ότι χάρη στα τελευταία ευρήματα, τα αίτια της κατάρρευσης ίσως να ήταν οι θανατηφόρες πανδημίες και το κλίμα. Δεν φέρεται να ήταν οι βάρβαροι, η ανικανότητα των αυτοκρατόρων ή η αναποτελεσματικότητα των στρατών της, αλλά οι ιδιοτροπίες της φύσης που κατέστρεψαν τη μεγαλύτερη δύναμη της εποχής εκείνης. Πολλές πανδημίες και μια σειρά κλιματικών κλυδωνισμών έπληξαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από τον 2ο αιώνα και μετά.
Στο πλαίσιο αυτής της αργής αλλά σταθερής διαδικασίας, κατέρρευσε η μεγαλύτερη αυτοκρατορία της αρχαιότητας. Ερευνητές πιστεύουν ότι τα νέα επιστημονικά ευρήματα κάνουν αυτή τη διαδικασία παρακμής πιο κατανοητή σήμερα. Τρεις διαδοχικές πανδημίες —πιθανότατα ευλογιά, αιμορραγικός πυρετός και βουβωνική πανώλη— αποδεκάτισαν τον πληθυσμό της Ρώμης και προκάλεσαν μεγάλη ζημιά στον στρατό και την οικονομία της.
Ορισμένοι πιστεύουν ότι η Ρώμη έχασε το ένα τρίτο έως το ήμισυ τους πληθυσμού της τρεις συνεχόμενες φορές, κάτι που ήταν σίγουρα βολικό για τους αντιπάλους της στο να αποδυναμώσουν περαιτέρω αυτή την μεγάλη δύναμη.
Στην Ευρώπη, τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, αρχαιολόγοι και ιστορικοί καθώς και γενετιστές που ειδικεύονται στις ασθένειες της αρχαιότητας, προσπαθούν να εντοπίσουν τις πανδημίες των αρχαίων ρωμαϊκών χρόνων και να προσδιορίσουν τον αντίκτυπό τους στον πληθυσμό.
Εκτός από αυτούς, οι επιστήμονες της δενδροχρονολογίας διαβάζουν τις κλιματικές διακυμάνσεις ανά τους αιώνες μέσω της χρονολόγησης και μελέτης των ετησίων δακτυλίων που εμφανίζονται σε δείγματα ξύλου από ζωντανά δένδρα, πρέμνα και ξύλα ιστορικών και αρχαιολογικών ευρημάτων: Αυτοί ανακάλυψαν μια ξαφνική κλιματική διαταραχή στην Ευρώπη, την Ευρασία και την Βόρεια Αφρική τον 3ο αιώνα, η οποία προκάλεσε μείωση των καλλιεργειών. Αυτό είχε σοβαρό αντίκτυπο στις διατροφικές συνθήκες του πληθυσμού και ήταν επίσης υπεύθυνο για τη μετανάστευση των Ούννων από τη Μογγολία και τη νότια Σιβηρία στην Ευρώπη.
Όπως δείχνουν άλλες μελέτες, απίστευτα ισχυρές ηφαιστειακές εκρήξεις αρχές του 6ου αιώνα προκάλεσαν μια θεαματική ψύξη της ατμόσφαιρας και βύθισαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία σε μια άνευ προηγουμένου κρίση. Αυτή η ύστερη εποχή των παγετώνων, γράφουν ότι διήρκησε κάπου 100 χρόνια, σε συνδυασμό με την πρώτη επιδημία βουβωνικής πανώλης σε αυτό το μέρος του κόσμου, λέγεται ότι απέτρεψε την προσπάθεια της Ρώμης να ανακτήσει εκ νέου δυνάμεις.
Ιστορικοί και κλιματολόγοι υποψιάζονταν βέβαια εδώ και πολύ καιρό ότι θα μπορούσε να υπάρχει μια σχέση μεταξύ των πανδημιών, της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και του κλίματος εκείνης της εποχής: η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία λέγεται ότι γνώρισε την ακμή της σε μια περίοδο ασυνήθιστα ζεστού καιρού. Αυτό το κλιματολογικό βέλτιστο της ρωμαϊκής περιόδου χρονολογείται από το 200 π.Χ. έως το 150 μ.Χ. περίπου.
Οι πρώτες μετρήσεις του κλίματος στην Ευρώπη με τη χρήση οργάνων χρονολογούνται 250 χρόνια πίσω στην Ευρώπη. Η ιστορία του κλίματος πριν από αυτή την περίοδο, το παλαιοκλίμα, μπορεί να ανακατασκευαστεί έμμεσα. Αυτό πραγματοποιείται για παράδειγμα με δειγματοληψίες από απολιθώματα, σταλακτίτες — οτιδήποτε περιέχει πληροφορίες για προηγούμενες κλιματικές συνθήκες. Για παράδειγμα, οι φυσαλίδες αέρα παγιδευμένες στον πάγο της Ανταρκτικής μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την έρευνα.
Σε μια μελέτη η οποία έχει δημοσιευθεί τώρα στο περιοδικό Science Advances (science.org/doi/10.1126/sc…), η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε θαλάσσια ιζήματα από τον Κόλπο του Τάραντα, συγκεκριμένα απολιθωμένα υπολείμματα πλαγκτού: «Αν πάρετε έναν πυρήνα ιζήματος και τον κόψετε σε μικρές φέτες, μπορείτε να συμπεράνετε από τη σύνθεση των τύπων κύστεων ποιες συνθήκες υπήρχαν στα ανώτερα, ηλιόλουστα νερά τη στιγμή που εναποτέθηκαν τα ιζήματα». Από τα δείγματα που ελήφθησαν, μετά από αναλύσεις οι ερευνητές εξήγαγαν συμπεράσματα για την θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις από την περίοδο από το 200 π.Χ. έως το 600 μ.Χ., και ειδικότερα τις συνθήκες μέσης θερμοκρασίας στη νότια Ιταλία στα τέλη του καλοκαιριού και το φθινόπωρο.
Τρεις πανδημίες σε μια ψυχρή περίοδο
Χρησιμοποιώντας αυτά τα δεδομένα, οι ερευνητές μπόρεσαν να παρατηρήσουν πώς αναπτύχθηκε το κλίμα σε μια περίοδο 800 ετών: από περίπου το 130 μ.Χ., οι θερμοκρασίες και οι βροχοπτώσεις έγιναν όλο και πιο μεταβλητές. Οι ψυχρές περίοδοι σηματοδοτούν το τέλος της ρωμαϊκής θερμής περιόδου και συμπίπτουν με ιστορικές πανδημίες — την πανώλη του Αντωνίνου, σύμφωνα με ερευνητές πιθανότατα πρόγονος της ευλογιάς (περίπου 165 έως 180, για περισσότερα: twitter.com/AntiwarRawitna… ) και την Κυπριανή πανώλη (περίπου 251 έως 266).
Η Κυπριακή πανώλη χρονολογείται για τα έτη 250 έως 270, η οποία πήρε το όνομά από τον επίσκοπο Κυπριανό, ο οποίος περιέγραψε στην πραγματεία του αυτή την πανδημία. Ορισμένοι σύγχρονοι ερευνητές εντοπίζουν το ξέσπασμά της στην περιοχή του Δούναβη, όπου ο ρωμαϊκός στρατός πολεμούσε εναντίον των Γότθων που ήρθαν τα ανατολικά - πιθανώς και ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής. Οι πρώτες αναφορές για την ασθένεια προέρχονται από μια μάχηςαπό το έτος 251. Στην κορύφωση της πανδημίας 5.000 άνθρωποι πέθαιναν στη Ρώμη καθημερινά. Η θνησιμότητα στην Αίγυπτο, ο σιτοβολώνας της αυτοκρατορίας, κυμαίνονταν σύμφωνα με εκτιμήσεις από 10 έως 30% του πληθυσμού.
Πιο καταστροφική, ωστόσο, ήταν η πανούκλα του Ιουστινιανού, που εκδηλώθηκε γύρω στο 540. Η ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι υπήρξε μια απότομη πτώση της θερμοκρασίας μεταξύ των ετών 537 και 590 — περίπου τρεις βαθμούς κελσίου πιο κρύα από τα θερμότερα διαστήματα της ρωμαϊκής θερμής περιόδου.
Η πρώτη πανδημία ξέσπασε καθώς το κλίμα έγινε πιο κρύο και άρχισε να κυμαίνεται εκτός του εύρους των σχετικά μικρών κλιματικών διακυμάνσεων που είχαν συμβεί τους προηγούμενους αιώνες. Η δεύτερη και τρίτη πανδημία συμπίπτουν η καθεμία με μια περαιτέρω μετατόπιση σε μια ψυχρότερη περίοδο και ακόμη πιο χαμηλές θερμοκρασίες.
Γιατί όμως ξεσπούν πανδημίες σε ψυχρές περιόδους?
«Γνωρίζουμε ότι η αρχαία Ρώμη ήταν μια αγροτική κοινωνία: στην Ιταλία, το σιτάρι, το κρασί και το λάδι αποτελούσαν τη βάση της οικονομίας. Μαζί με την κοιλάδα του Νείλου, η Ιταλία ήταν επίσης το πιο πυκνοκατοικημένο τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Γνωρίζουμε επίσης ότι το κλίμα είναι ένας σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει θεμελιώδεις πτυχές που επηρεάζουν την ανθρώπινη ευημερία, όπως η γεωργία, η βιοποικιλότητα, η γεωγραφική κατανομή και η μετανάστευση των ειδών», λένε γεωεπιστήμονες.
Αλλά το πως το πιο ψυχρό και ξηρό κλίμα μετατρέπει ένα παθογόνο σε πανδημικό μικρόβιο — και αντιστρόφως πώς το θερμότερο κλίμα σταματά τους παθογόνους οργανισμούς — ανήκουν στα ερωτήματα.
Ποιος από αυτούς τους παράγοντες ή ποιος συνδυασμός παραγόντων προκάλεσε ή ενέτεινε τις πανδημίες δεν μπορεί να προσδιοριστεί από την τρέχουσα μελέτη. Ωστόσο, τα αποτελέσματα υπογραμμίζουν τη σύνδεση μεταξύ των κλιματικών διακυμάνσεων και της εμφάνισης των πανδημιών. Σύμφωνα με τους ερευνητές είναι «πολύ δύσκολο» να απαντηθεί εάν οι ψυχρές περίοδοι από το 130 μ.Χ. ήταν πράγματι καθοριστικές για την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: Βλέπουν όμως ότι οι εποχές που επεκτάθηκε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αντιστοιχούν σε εκείνες τις εποχές όπου τα ευρήματα δείχνουν σχετικά σταθερές κλιματικές συνθήκες και ότι οι εποχές κοινωνικής αστάθειας και αναταραχής συμπίπτουν με εποχές που το κλίμα έγινε πολύ ασταθές.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου